لاَ تَزْدَرِیَنَّ أَحَداً حَتَّى تَسْتَنْطِقَهُ

حدیث : 10207 • صفحه : 745   دانلود تصویر   |   دانلود پی ان جی

ترجمه کلمه به کلمه :

• لاَ : نه ، هرگز ، مبادا
• تَزْدَرِیَنَّ : سبک مشمار ، خوار مدار (با تأکید شدید-نون ثقیل)
• أَحَداً : هیچ‌کس را
• حَتَّى : تا زمانی که ، تا آن‌که
• تَسْتَنْطِقَهُ : او را به سخن درآوری ، سخنش را بشنوی (از ریشه ن ط ق)

این حدیث شریف ، یکی از اصول بنیادین اخلاق اجتماعی و قضاوت انسانی را بیان می‌کند.

ضرورت شنیدن

انسان‌ها غالباً بر پایهٔ ظاهر، موقعیت اجتماعی، شیوهٔ بیان یا پیش‌داوری‌های ذهنی دربارهٔ دیگران داوری می‌کنند و گاه پیش از شناخت واقعی، آنان را کوچک و کم‌ارزش می‌شمارند. این حدیث با صراحت، چنین رفتاری را نهی می‌کند.

واژهٔ تَزْدَرِیَنَّ نهی مؤکد است و نشان می‌دهد که استخفاف و تحقیر دیگران، حتی در دل و ذهن، عملی ناپسند و خطرناک است. از سوی دیگر، تعبیر حَتَّى تَسْتَنْطِقَهُ به این معناست که معیار داوری درست، شنیدن سخن، فهم اندیشه و آشکار شدن عقل و درون انسان‌هاست، نه ظاهر و جایگاه آنان.

شرح آقا جمال خوانساری ، جلد : ۶ ، صفحه : ۲۷۱

هیچ‌کس را خوار و ناچیز مشمار و سخت برحذر باش از آن‌که پیش از سخن گفتن او درباره‌اش داوری کنی. مقصود آن است که انسانِ حقیر، کسی است که جاهل و نادان باشد؛ و تا زمانی که کسی به سخن درنیامده و اندیشه‌اش آشکار نشده است، نباید او را کوچک و کم‌ارزش شمرد. چه‌بسا فردی دانشی یا معرفتی در درون داشته باشد که با شنیدن سخنش روشن گردد. بنابراین، تنها زمانی می‌توان کسی را نادان و بی‌ارزش دانست که سخن بگوید و از گفتار او، جهل و نادانی‌اش آشکار شود.

بازتاب معنا در کلام علوی

همین معنا و مضمون ، در کلامی دیگر از امیرالمؤمنین علیه السلام در نهج‌البلاغه نیز بیان شده است :

حکمت ۳۹۲ نهج البلاغه

وَ قَالَ علیه السلام : تَکَلَّمُوا تُعْرَفُوا ، فَإِنَّ الْمَرْءَ مَخْبُوءٌ تَحْتَ لِسَانِه
سخن بگویید تا شناخته شوید زیرا انسان در زیر زبان خود پنهان است

بازتاب معنا در ادبیات پارسی

این آموزهٔ اخلاقی، که انسان را از داوری شتاب‌زده و سبک‌شمردن دیگران پیش از آشکار شدن حقیقت اندیشه‌شان بازمی‌دارد، در ادب فارسی نیز بازتابی روشن دارد

سعدی، با نگاهی حکیمانه و انسانی، همین معنا را در قالب سخنی موجز و ماندگار بیان کرده است و یادآور می‌شود که تا زمانی که انسان زبان به سخن نگشوده، نه عیب او آشکار است و نه هنر او ؛ و قضاوت پیش از سخن، چیزی جز داوری بر پایهٔ ظاهر نخواهد بود

تا مرد سخن نگفته باشد ******* عیب و هنرش نهفته باشد